Τα παραμύθια του Θείου Κούνελου απέναντι στην επιθετικότητα και άλλες βενεζουελάνικες ιστορίες συμβολικής απαντοχής

Ο λαϊκός πολιτισμός υπήρξε πάντα μια συνισταμένη προφορικών παραδόσεων και βιωμένων εθιμικών πρακτικών μέσα από σχέσεις, εκδηλώσεις, τελετουργίες, αντικείμενα, δημιουργίες και κατασκευές, προσδιορίζοντας την ταυτότητα μιας ομάδας ανθρώπων σε χώρο και χρόνο μέσα από συνδέσεις και κοινές πορείες ιστορικές, εκφράζοντας τις αντιλήψεις τους μέσα στη διαχρονία των λαογραφικών φαινομένων. Η πραγματικότητα της διεθνούς πολιτικής σκηνής φέρνει κατά καιρούς ευκαιρίες, όψεις, πλευρές και δυνατότητες μιας συμβολικής προσέγγισης της παγκόσμιας ειδησεογραφίας που εκτυλίσσεται με γοργούς ρυθμούς.

Στο επίκεντρο της προσοχής αναδύθηκε μέσα από τη ροή των πρόσφατων γεγονότων η γεωγραφική περιοχή της Λατινικής Αμερικής με επικέντρωση στη Βενεζουέλα. Μέσα από μια σύντομη ανασκόπηση του λαογραφικού και ανθρωπολογικού αποτυπώματος της πατρίδας του Μπολιβάρ, μπορεί κανείς να διαπιστώσει πως πολλές και ποικίλες προφορικές παραδόσεις των ιθαγενών από τις πεδιάδες της Βενεζουέλας, αντάμωσαν με ιστορίες που έφτασαν στην Καραϊβική με τους σκλάβους της αφρικανικής ηπείρου. Συναποτέλεσαν ως άυλο αντάμωμα, μια πλούσια αφηγηματική παρακαταθήκη πολιτισμού, συγκροτώντας τη βάση του λαϊκού πολιτισμού του συγκεκριμένου τόπου, της Βενεζουέλας, αντανακλώντας παράλληλα την αποδοχή και την ευρύτερη αφηγηματική διάδοσή τους και σε γειτονικές παραδόσεις της Κολομβίας, της Κόστα Ρίκα αλλά και άλλων χωρών της Καραϊβικής. 

Οι ιστορίες με ζώα αποτέλεσαν διαχρονικά ένα είδος αφηγήσεων που έπαιξαν έναν πολυσημικό ρόλο στην κοινωνική τους αξιοποίηση και αφηγηματική λειτουργία, με ομοιότητες και διαφοροποιήσεις σε πολλούς πολιτισμούς. Άλλες φορές έχουν έναν χαρακτήρα μυητικό για τις μικρότερες ηλικίες και άλλες φορές αξιοποιούνται ως μέσο κεκαλυμμένης κοινωνικής και πολιτικής κριτικής των ενηλίκων-ατόμων και ομάδων- απέναντι σε ανελεύθερες και αλαζονικές εξουσίες. Αποτελούν δηλαδή τρόπο συμβολικής αντίστασης-αλλά και γαλούχησης- που εκφράζουν οι άνθρωποι απέναντι σε μια καταπιεστική και παρακμιακή πραγματικότητα, η οποία λειτουργεί απειλητικά στο βιωμένο παρόν αλλά προβολικά και στο μέλλον τους. Παραμύθια με ζώα λέγονται στη Βενεζουέλα εδώ και αιώνες. Από όλους τους χαρακτήρες που κατοικούν στην αγροτική λαογραφία της Βενεζουέλας, ο Θείος Κούνελος (Tio Conejo) αποτελεί έναν από τους αγαπημένους χαρακτήρες, τόσο των παιδιών όσο και των ενηλίκων. Αντιπροσωπεύει την αιώνια πάλη μεταξύ του αδύναμου αλλά έξυπνου και κατεργάρικου χαρακτήρα-τρίκστερ, έναντι του δυνατού· μεταξύ της νοημοσύνης και της ωμής βίας, ο οποίος ξεγελά τελικά τους ισχυρούς, που πάντοτε αντιμετωπίζει ως αντιπάλους, χωρίς ωστόσο να αποκτά ιδιαίτερο ηρωικό χαρακτήρα.  Όταν μια ομάδα ανθρώπων φοβάται κάτι, επινοεί αστείες και κοροϊδευτικές ιστορίες για το φοβερό ον που παρουσιάζεται απειλητικό για την επιβίωσή της, λέγοντας σχετικές τέτοιες ιστορίες.

Ενώ οι ιστορίες που παρουσιάζουν τον Θείο Κούνελο είναι διαδεδομένες σε όλη τη Βενεζουέλα, ωστόσο έφτασαν στο αποκορύφωμά τους στην περιοχή Γιάνος στα νοτιοδυτικά της χώρας, όπου οι χασιέντες-φάρμες και τα χωράφια ήταν οι κύριοι χώροι εργασίας για τους σκλάβους, πριν από την επίσημη κατάργηση της δουλείας το 1854. Παρ’ όλη την προφορική τους διάδοση και απήχηση, κανένας δεν είχε συγκεντρώσει αυτές τις αφηγήσεις μέχρι το 1949, όταν πρωτοπαρουσιάστηκε μια σχετική δημοσίευση από τον  Ραφαέλ Ριβέρο Οράμας. Η αποδοχή τους και η δημοφιλία τους στα λαϊκά στρώματα αλλά και σε όλες τις τάξεις του βενεζουελάνικου λαού, έφερε τις ανώνυμες πλοκές να μετουσιώνονται σε πεδίο γραπτής επώνυμης πια λογοτεχνικής, επεξεργασμένης παραγωγής, δημιουργώντας μια γέφυρα συνάντησης της προφορικής παράδοσης με τον λόγιο πολιτισμό.΄Ετσι οι ιστορίες του Θείου Κούνελου υπέστησαν μετασχηματισμούς στην πορεία τους, αποτέλεσαν μια πηγή έμπνευσης που πήρε διαφορετική μορφή στο πέρασμά του χρόνου, αφού κάτω από τον τίτλο "Παραμύθια του Θείου Κούνελου" οι παλαιότεροι και νεότεροι εκπρόσωποι συγγραφείς της βενεζουελάνικης λογοτεχνίας παρήγαγαν καινούργιες πλοκές,  δημιουργώντας προσωπικές γραφές λογοτεχνικής μυθοπλασίας με αναφορά τον συγκεκριμένο χαρακτήρα και παρουσιάζοντας νέους κύκλους περιπετειών.  Οι πολιτισμικοί εξελικτικοί μετασχηματισμοί που υφίστανται οι ιστορίες δεν οδηγούν απαραίτητα στην εγκατάλειψη των αξιών που καθοδηγούν τις δράσεις, οι οποίες αναγνωρίζονται από μια ομάδα, καθώς φαίνεται να αντιπροσωπεύουν μάλλον μια προσπάθεια διατήρησης των αξιών της ομάδας διευκολύνοντας την προσήλωσή τους σε αυτές τις αφηγήσεις υπό νέες συνθήκες. 

Βασικός αντίπαλος του Θείου Κούνελου και παροδικό τελικά κάθε φορά φόβητρο, αναδύεται η φιγούρα του Θείου Τίγρη, (Tio Tigre) δηλαδή του αμερικανικού αιλουροειδούς, γνωστού ως ιαγουάρου, ενσαρκωτή της ωμής και απροκάλυπτης βίας, ενός κοινού πρωταγωνιστή-ανταγωνιστή σε αρκετές ιστορίες των προφορικών παραδόσεων των ιθαγενών. Ενίοτε οι χαρακτήρες υιοθετούν το θηλυκό φύλο. Εκτός από τις ιστορίες όπου ο Θείος Τίγρης αντιμετωπίζει τον Θείο Κούνελο, υπάρχουν και εκείνες που αφηγούνται τις περιπέτειές του προσπαθώντας να φάει ή να εκμεταλλευτεί ένα άλλο ζώο. Στην αρχή των ιστοριών συνήθως, ο Θείος Κούνελος  ή ο Θείος Τίγρης βρίσκονται σε μια μοναχική περιπλάνηση. Μερικές φορές κινούνται ψάχνοντας κάτι να φάνε ή να πιούν, ή απλώς προσπαθώντας να ξεγελάσουν ή και άλλοτε- κύρια ο ιαγουάρος- να σκοτώσουν τον αντίπαλό τους. Τότε είναι που οι χαρακτήρες συναντιούνται. Ο Θείος Τίγρης-ιαγουάρος υπερέχει σωματομετρικά αλλά και σε δύναμη έναντι του Θείου Κούνελου, έτσι ώστε  να είναι η απειλή μόνιμη και ο χαμός του δεύτερου να είναι κοντά. Τη στιγμή ακριβώς που πρόκειται να δράσει ο δυνατός, ο Θείος Κούνελος στα γρήγορα επινοεί ένα ψέμα, που ξεγελά τον πάντα υπερισχύοντα σε δύναμη αλλά ταυτόχρονα και ευκολόπιστο ιαγουάρο. Πέφτοντας ο ιαγουάρος στην παγίδα του αδύναμου αλλά ετοιμόλογου αντιπάλου, δίνει την ευκαιρία στον Θείο Κούνελο να δραπετεύσει, έχοντας σώσει τον εαυτό του ή όποιον άλλον μπορεί να ήταν μαζί του κοντά, ενώ ο Θείος Τίγρης-ιαγουάρος ορκίζεται εκδίκηση, την οποία ποτέ δεν χαίρεται.

Τα γεγονότα της 3^ης Ιανουαρίου 2026 με την στρατιωτική επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα και την απαγωγή του προέδρου της χώρας, δεν ήταν κεραυνός εν αιθρία, αφού το «θηρίο που βρυχάται» ήταν γνωστό ότι ξέρει τελικά και πώς να «δαγκώνει» σύμφωνα με την αρχική και πάγια κακοποιητική του  πρόθεση. Η νέα αμερικανική διακυβέρνηση που προέκυψε από τις τελευταίες προεδρικές εκλογές του 2024, δε θα μπορούσε να είναι παρά η άλλη όψη μιας επικίνδυνης πλεύσης στα νερά του κόσμου. Ιστορικά η αμερικανική εξωτερική πολιτική δεν έπαψε λίγο μετά από την ίδρυση του αμερικανικού κράτους στα 1776, δυστυχώς ήδη από τις αρχές του 19^ου αι. και κύρια μετά τα μέσα του 20^ου αι., να αποτελεί μια πηγή διαρκών επιθετικών πρωτοβουλιών και ενεργειών. Γέννησε δυστυχία και δεινά, εσωτερικά στον πλατύ αμερικανικό λαό και έσπειρε τον θάνατο και την καταστροφή τόσο στους λαούς γειτονικών γεωγραφικά κρατών, στην Κεντρική (Γουατεμάλα, Νικαράγουα, Ονδούρα, Ελ Σαλβαδόρ, Παναμά, Αϊτή) και Νότιο Αμερική (Βολιβία, Αργεντινή, Παραγουάη, Χιλή κλπ) όσο και υπερπόντιων για τις ΗΠΑ χωρών σε άλλες ηπείρους (βλ. Κορέα, Βιετνάμ, Γιουγκοσλαβία, Ιράκ, Αφγανιστάν,  κ.α.). Η εποχή των κεκαλυμμένων -υπό διαρκή ανάδυση- επιθετικών διαθέσεων των αμερικανικών γυπαετών και γερακιών, φαίνεται πως έχει οριστικά παρέλθει. Έχουν ξεδιάντροπα πια εκδηλωθεί και αντικατασταθεί, αφού  η συστηματική και ολοένα αυξανόμενη λεκτική βία ενός ιδιότυπου πολιτικο-στρατιωτικού μπούλινγκ σε πλαίσια οικονομικού πολέμου και οι απειλές επερχόμενων επιθετικών κινήσεων έχουν την τιμητική τους, αποτελώντας μόνιμο συστατικό πασατέμπο στη ρητορική της εξωτερικής αμερικανικής πολιτικής. Ξεστομίζονται προς όλες τις κατευθύνσεις χωρίς αιδώ και χωρίς αυτοπεριορισμό ή έλεγχο, αφού οι διεθνείς συνθήκες-που δημιουργήθηκαν από ημέτερα συμφέροντα πάντα των μεγάλων δυνάμεων- απαξιώνονται και καταπατούνται σε κάθε ευκαιρία,  μετατρεπόμενες σε ιστορικά κουρελόχαρτα. Η οικουμένη έχει- με αρνητικότατες συνέπειες- ξαναζήσει στο παρελθόν ανάλογους και ασύστολους επιθετικούς γκανγκστερισμούς από την ίδια πηγή. Αν  το πολιτικό υπόβαθρο συνδυαστεί με τους -όχι άστοχους και σίγουρα όχι φαινομενικά γραφικούς- «τυχοδιωκτισμούς» μιας απρόβλεπτης συμπεριφοράς ενός προέδρου-συγκριτικά με άλλες ανάλογες πρότερες πολιτικές- που στο πρόσωπό του όλο το αμερικανικό στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα βρίσκει τον καλύτερο εκφραστή -μαριονέτα του, τότε μάλλον η οικουμένη μπορεί να αναμένει τα χειρότερα κι ο κόσμος να κοιμάται ανήσυχα-αν δε χάνει τον ύπνο του, αφού το μεταλλαγμένο δόγμα Μονρόε, στη λογική των απρόσκοπτων επεμβάσεων σύμφωνα με τα συμφέροντα των ΗΠΑ, μετατρέπεται σημαία εφόδου κατά το δοκούν (βλ. Γροιλανδία, Κολομβία, Κούβα, Ιράν).

Αν ο Θείος Κούνελος αντιπροσωπεύει συμβολικά τον λαό της Βενεζουέλας ενάντια στον πάντα απειλητικό Θείο Αμερικανικό Τίγρη-ιαγουάρο  (βλ. ΗΠΑ), τότε οι ιστορίες του, πρέπει να ακουστούν δυνατά και ξεκάθαρα. Στις ανώνυμες λαϊκές συνειδήσεις του συλλογικού φαντασιακού, που ποιούν σε επίπεδο μυθοπλαστικό, δημιουργούν και μεταφέρουν άυλα και προφορικά ιστορίες και πλοκές,  το καλό από τη θέση του ηθικού προτάγματος πάντα θα υπερισχύει, δηλώνοντας με έναν τρόπο βαθιά ανθρώπινο και αποφασιστικό, πως η βία δε θα περάσει!