Ο επιμελητής του παρόντος ιστολογίου είχε τη χαρά της συνομιλίας, υπό μορφή συνέντευξης που παραχωρήθηκε στον Βασίλειο Σύρο, για το έντυπο περιοδικό-και με διαδικτυακή μορφή-ΕΠΙΚΑΙΡΑ. Πρόκειται για ένα από τα παλαιότερα και μακροβιότερα περιοδικά στον ελληνόφωνο χώρο, αφού κυκλοφόρησε για πρώτη φορά τον Αύγουστο του 1968, με περιεχόμενο αρχικά ποικίλης ύλης, για να μετεξελιχτεί αργότερα σε ειδησεογραφικό και πολιτικό περιοδικό. Παραθέτουμε το περιεχόμενο της συνέντευξης που παραχωρήθηκε στις 25 Σεπτεμβρίου 2026. Πολλές ευχαριστίες για την τιμή της φιλοξενίας και της προβολής.
https://www.epikaira.gr/dimitris-v-prousalis-o-kosmos-mas-einai-ftiagmenos-apo-istories/
"Από τα καλοκαίρια στο Πήλιο και τις ιστορίες για νεράιδες και ξωτικά, μέχρι την
έρευνα, τη διδασκαλία και την τέχνη της προφορικής αφήγησης, ο Δημήτρης Β.
Προύσαλης έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της ζωής του στη δύναμη του παραμυθιού.
Δάσκαλος, προφ. Αφηγητής, υπ. Δρ. ΕΚΠΑ, αναζητά πίσω από τις λαϊκές ιστορίες
όχι μόνο τη γοητεία μιας άλλης εποχής, αλλά και τα ίχνη μιας κοινής ανθρώπινης
εμπειρίας που διασχίζει αιώνες, σύνορα και πολιτισμούς.
Στη
συνέντευξή του στον Βασίλειο Σύρο για το epikaira.gr, μιλά για τις παιδικές
μνήμες που έγιναν αφετηρία μιας ολόκληρης διαδρομής, για τη σχέση του δασκάλου
με τον παραμυθά, για το γιατί οι ενήλικες εξακολουθούν να χρειάζονται τα
παραμύθια και για τη μάχη του προφορικού λόγου με την κυριαρχία της οθόνης.
Κυρίως, όμως, μιλά για τις ιστορίες ως έναν ζωντανό τρόπο επικοινωνίας: ως
γέφυρες ανάμεσα στους ανθρώπους, ως φορείς μνήμης και ως καθρέφτες της
ανθρώπινης ψυχής. Γιατί, όπως υποστηρίζει, ο κόσμος μας είναι τελικά φτιαγμένος
από ιστορίες."
-Έχετε αναφέρει ότι μεγαλώσατε με τα παραμύθια του πατέρα σας στο Πήλιο. Πώς
αυτή η βιωματική εμπειρία λειτούργησε ως κίνητρο και επηρέασε τη σταδιοδρομία
ως ερευνητή και αφηγητή;
Κατάγομαι
από τον Άγιο Γεώργιο Νηλείας, το χωριό του γλύπτη Νικόλα Παυλόπουλου. Μεγάλωσα
τα καλοκαίρια στο επίνειο του χωριού, την Κάτω Γατζέα ακούγοντας βιωματικές
ιστορίες από τον οικογενειακό μου περίγυρο και κυρίως προφορικές λαϊκές
παραδόσεις για νεράιδες και ξωτικά από τις μεγαλύτερες θείες μου. Θυμάμαι όμως
τον πατέρα μου στην Αθήνα όπου μεγάλωσα και κατοικώ, να λέει μύθους του Αισώπου
κάνοντας μικρές αφηγήσεις, με αφορμή περιστατικά καθημερινού χαρακτήρα στο
πέρασμα των ημερών. Είχε την ικανότητα να συνδέει αυτό που συμβαίνει στο τώρα,
με το «Μια φορά κι έναν καιρό…» των ιστοριών φωτίζοντας τα γεγονότα μέσα από
μια ιδιαίτερη ατμοσφαιρικότητα. Αργότερα ανακάλυψα, υπό την ιδιότητα του
ερευνητή, πως οι αφηγήσεις που άκουσα στα παιδικά μου χρόνια, δεν ήταν
«ιστοριούλες» της στιγμής, αλλά υλικό πανελλήνιας προφορικής διάδοσης, με
διεθνή αντανάκλαση και καταγραφή! Η βιωματική εμπειρία πιθανά να λειτούργησε ως
«υλικό» εν δυνάμει, ένα συμπυκνωμένο απόσταγμα που ανέμενε την κατάλληλη στιγμή
για να αναδυθεί. Ο προσανατολισμός μου προς την αφήγηση πάντως, ξεκίνησε από
μια διαφορετική ανάγκη, την αναζήτηση τρόπου να δημιουργήσω προσφορότερες και
θελκτικότερες συνθήκες ενδιαφέροντος, πρόσληψης και ανταποκρισιμότητας για τους
μαθητές μου την ώρα της διδασκαλίας. Δεν είναι τυχαίο πως πριν την αφήγηση,
γνώρισα το Θέατρο Σκιών, το «παρεξηγημένο» Κουκλοθέατρο, το θεατρικό παιχνίδι,
την παντομίμα, τη μιμική. Τα λαϊκά παραμύθια και η προφορική τους αφήγηση
ξεπερνούσε όλα τα προηγούμενα, ανοίγοντας δρόμους σε πρωτόγνωρες εμπειρίες,
δυνατότητες, εφαρμογές και συναντήσεις θωρώντας μέσα στο άυλο.
-Πώς συνδέετε την ιδιότητα του δασκάλου στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση με εκείνη
του παραμυθά; Διακρίνετε μια συμπληρωματική σχέση;
Ο
δάσκαλος είναι ένας επαγγελματίας αφηγητής καθώς προφορικοποιεί ένα μεγάλο
μέρος της διδασκαλίας του, επιθυμώντας να μεταφέρει μηνύματα, να προκαλέσει
συναισθήματα και ανταποκρίσεις από το κοινό του, να θέσει με τον τρόπο του
σημαντικά ζητήματα που σχετίζονται τόσο με την αναδυόμενη ύλη των γνωστικών
αντικειμένων που διδάσκει, όσο και με τη ροή της σχολικής ζωής. Ενδιαφέρεται
παράλληλα για την κοινωνικότητα και τη συμπεριφορά των μαθητών του, τις
ενδοσχολικές σχέσεις και τις κοινωνικές αντανακλάσεις εντός του σχολικού χώρου,
μέσα σε ένα πλαίσιο αρχών και ηθικής καθολικά αποδεκτών. Ο αφηγητής-ιστορητής λειτουργεί με τον ίδιο
τρόπο έχοντας πλήρη επίγνωση της σημαντικότητάς του ως δυναμικού ενδιάμεσου
ανάμεσα στις ιστορίες που μοιράζεται και του ακροατηρίου του, για το οποίο
νοιάζεται επίσης. Φροντίζει το «υλικό» του, επιλέγει το προσφορότερο, έχει μια
αγωνία να ριζώσει ο λόγος του, υπηρετώντας την παράδοση μέσα σε συνθήκες νεοτερικότητας,
γίνεται ένας συνομιλητής με το διαχρονικό καλό και δίκαιο που στο τέλος θα
επικρατήσουν. Νομίζω η συμπληρωματική
σχέση, όπως την θέτει η ερώτηση, είναι προφανής.
-Τα λαϊκά παραμύθια είναι το απόσταγμα αιώνων προφορικής παράδοσης. Ποια είναι
τα αρχετυπικά στοιχεία τους που τα κάνουν να παραμένουν επίκαιρα και να
«αγγίζουν» τον σύγχρονο άνθρωπο;
Είναι
πραγματικά εντυπωσιακό το γεγονός ότι, ενώ πρόκειται για ένα κατά βάση παλιό
άυλο σώμα υποθέσεων που ταξιδεύουν μαζί με τους ανθρώπους, δημιουργώντας
γέφυρες συνάντησης των λαών ή επιχωριάζουν στα όρια πολιτισμικών κύκλων
μπολιάζοντας την εθνική ταυτότητα, ωστόσο κουβαλούν διαχρονικά στοιχεία που
αφορούν τον άνθρωπο όλων των τόπων και όλων των εποχών, «μιλούν» για θέματα που
απασχολούν τον πυρήνα της λαϊκής ψυχής που κουβαλάμε στον 21ο αιώνα:
Την επιθυμία για υγιή σχέση με τους στενούς μας συγγενείς (γονείς, αδέρφια),
την αναζήτηση του -ιδανικού-άλλου μισού, την ασφάλεια του οίκου ως τόπου
αφόρμησης και καταφυγής, την οικειοποίηση του αποτελέσματος των κόπων μας, τη
δίκαιη μεταχείριση από τον νόμο. Τούτα αποτελούν τη βάση που καθορίζει την
ποιότητα της ζωής του ανθρώπου πέρα από κοινωνικά συστήματα, οικονομικά μοντέλα
ανάπτυξης ή ιστορικά πλαίσια χωροχρονικά.
-Συχνά γίνεται λόγος για τα «παραμύθια για μεγάλους». Γιατί οι ενήλικες έχουν
ανάγκη το παραμύθι σήμερα;
Ευχαριστώ
για την ερώτηση. Ανοίγετε ένα μεγάλο θέμα. Υπάρχει μια παρανόηση σχετικά με το
κοινό απεύθυνσης των λαϊκών παραμυθιών. Να πούμε εδώ πως παραμύθια είναι μόνο
τα λαϊκά, ως προϊόν έκφρασης του ανθρώπου, ανώνυμες αφηγήσεις παρά-κοντά στον
μύθο, ένα φαινόμενο καθολικά ανθρωπολογικό, ως μέσο και μορφή βαθιάς επικοινωνίας
με πρόσχημα την ψυχαγωγία, που επιτελούσε άδηλα συμβουλευτική λειτουργία, ασκούσε
παιδαγωγία και στήριξη-παρότρυνση μπροστά στις αντιξοότητες της ζωής,
σχηματοποιημένης σε προβολική αντανάκλαση μυθοπλαστική σε μια συμβολική
προσέγγισή της. Αφορούσε κύρια τους ενηλίκους. Βέβαια υπήρχαν και
ιστορίες-υποθέσεις που απευθύνονταν σε μικρότερες ηλικίες με διάθεση
αιτιολογική ή μυητική στον κόσμο των μεγάλων, αλλά οι πανανθρώπινες υποθέσεις
που ταξίδεψαν από στόμα σε στόμα και θα ακούγονται πάντα, είχαν αποδέκτες το
ενήλικο ακροατήριο στα πλαίσια κοινής-συλλογικής διαχείρισης του χρόνου και των
παραγωγικών εργασιών του. Η παιδική λογοτεχνία από την άλλη, αποτελεί
πολιτισμικό στοιχείο των εγγράμματων κοινωνιών και έχει επώνυμο δημιουργό,
συγκεκριμένο ηλικιακά αποδέκτη. Οποιαδήποτε ευφάνταστη μυθοπλασία -έμπνευση που
αποτυπώνεται γραπτά, είναι σύντομο διήγημα για παιδιά, άσχετα από το
συνοδευτικό προσδιοριστικό επίθετο βλ. έντεχνο, μοντέρνο, παιδικό, λογοτεχνικό,
σύγχρονο κ.α. Οι ενήλικοι έχουν ανάγκη σήμερα τα παραμύθια επειδή τούτα
αποτελούν έναν καμβά απίστευτης δυναμικότητας αλλά και απίθανων δυνατοτήτων.
Στο αδήριτο παρόν που δημιουργεί ασφυκτικά η πραγματικότητα, γίνονται έξοδος
διαφυγής στο μυαλό των ενηλίκων μέσα από τα μηνύματα: Όλα θα περάσουν, αλλά το
κυριότερο όλα μπορούν να συμβούν!
-Σε μια εποχή κυριαρχίας της οθόνης και της ψηφιακής εικόνας, πώς μπορεί ο
προφορικός λόγος να κερδίσει την προσοχή των παιδιών;
Υπάρχει
στις μέρες μας μια ανησυχητική -στα όρια του επικίνδυνου- έξη και εξάρτηση των
νεότερων γενιών, τόσο από τον βαθμό έκθεσης όσο και από το βαθμό χρήσης των
εικόνων-αναλογικών και ψηφιακών σε όλα τα επίπεδα της ζωής. Όλοι είναι
εγκλωβισμένοι στις ίντσες κάποιας οθόνης, του κινητού, του τάμπλετ, του
ηλεκτρονικού υπολογιστή, της τηλεόρασης. Ο προφορικός λόγος των παραμυθιών
είναι βαθιά ανθρώπινος και οικείος, είναι συμπεριληπτικός, δεν αποξενώνει,
δημιουργεί κοινότητα και δεν απομονώνει σε ατομικότητες, προσκαλεί σε ένα
ταξίδι όπου τις εικόνες που θα δεις τις φτιάχνεις εσύ ο ίδιος ενεργοποιώντας
την εν δυνάμει φαντασία σου- «πάρε τις λέξεις μου και δως μου το χέρι σου» λέει
ο ποιητής- δημιουργείς τόσο τους πρωταγωνιστές όσο και τους χώρους της δράσης.
Όλα είναι ζωντανά και όχι προκάτ
εφαρμογές. Τα παιδιά χρειάζονται υποθέσεις ανάλογες των αναπτυξιακών σταδίων
στα οποία κινούνται, ιστορίες επιλεγμένες με προσοχή με κριτήρια το κεντρικό
τους θέμα, την ποιότητα των πρωταγωνιστών, τους στόχους που τίθενται, κι εδώ ο
αφηγητής καλείται να αποδείξει τη σημαντικότητά του με την ειλικρίνειά του, την
τέχνη του, τη συνείδησή του, την επιδραστικότητα
που καλείται να ασκήσει.
-Στο έργο σας εστιάζετε και χαρτογραφείτε τη διάδοση ιστοριών. Πώς ταξιδεύουν τα
παραμύθια ανάμεσα στους λαούς; Τι μας διδάσκει αυτό για την κοινή ανθρώπινη
πορεία;
Μια
από τις ιδιότητες που συνεπικουρούν στην γενικότερη αφηγηματική μου
κινητικότητα είναι αυτή του επιμελητή-ανθολόγου-ερευνητή που αναζητά να
προβάλει θέματα της επικαιρότητας ή ταυτισμένα με ορόσημα ιστορικά. Η
συγκρότηση και κυκλοφορία θεματικών συλλογών περνά μέσα από τη χαρτογράφηση των
ιστοριών, την αποτύπωσή τους και κυρίως την ανάλυσή τους, δηλαδή την
αποκρυπτογράφηση του κρυμμένου κόσμου τους, των διαδρομών τους στο χρόνο με τις
συναντήσεις και αντανακλάσεις τους ως υλικό προς επιστημονική προσέγγιση. Τα
παραμύθια αποτελούν έναν ταξιδιώτη που βρίσκεται πάντα σε κίνηση, πρόθυμο για
ανταμώματα, πολιτισμικές συνδιαλλαγές και επιρροές, αλληλεπιδράσεις
λογοτεχνικές, μετασχηματισμούς και μεταπλάσεις. Ανασαίνουν με τους ανθρώπους
που τα κουβαλούν ως αποκούμπι στις δυσκολίες της ζωής, αφού οι ήρωές τους
αποτελούν το απόλυτο ενεργητικό πρότυπο, που τραβούν πάντα μπροστά, ακόμη κι
όταν οι αντίπαλοι είναι φαινομενικά ανίκητοι. Ένα υλικό του ανθρώπινου λόγου,
που δηλώνει απερίφραστα αλήθειες κάτω από μεγάλα ψέματα εκεί που τα πάντα
μπορούν να συμβούν! Στα σταυροδρόμια και στα χάνια, στα ατέλειωτα νυχτέρια των οικιακών εργασιών,
στα μακρινά ταξίδια στις άκρες των θαλασσών, στο σπιτικό παραγώνι και σήμερα σε
χώρους πολιτιστικούς, σε καφενεία και φεστιβάλ, αλλά και με δυνατότητες
ψηφιακές σε διαδικτυακά κανάλια. Θαρρώ πως αποτελεί το σημαντικότερο συνεκτικό
στοιχείο της ανθρώπινης πορείας σε βάση επικοινωνιακή και ψυχαγωγική, μια άτυπη
συνιστώσα της ανθρώπινης ψυχής σε πλαίσιο οικουμενικό καθώς αναδύεται ο
άνθρωπος μυθοποιός -homo
fabulans-αλλά
και ο άνθρωπος αφηγητής -homo
narrans.
-Αν σας ζητούσαμε να ξεχωρίσετε ένα «δίδαγμα» που έχετε αποκομίσει από τα
παραμύθια όλα αυτά τα χρόνια, ποιο θα ήταν αυτό;
Είναι
πολύ δύσκολη η ερώτηση που θέτετε. Νομίζω τα διδάγματα είναι πολλά και ποικίλα.
Ένα από αυτά είναι να ψάχνεις τα κρυμμένα νοήματα πίσω από αυτό που φαίνεται,
ένα άλλο να μη λιποψυχείς μπροστά στις δυσκολίες όσο ανυπέρβλητες κι αν
μοιάζουν. Μα το κυριότερο, πως οι άνθρωποι αποτελούνται από ιστορίες ως
ακροατές, βιωμένη εμπειρία και κουβαλητές τους και γι’ αυτό το λόγο όλοι έχουν
αξία. Πως ο κόσμος μας είναι φτιαγμένος από ιστορίες, παλιές και εκτεθειμένες
στο δοκίμι των καιρών, και πως οι ιστορίες σμιλεύουν τον κόσμο μας εσωτερικά,
για να βρει τούτος τον χώρο και την ποιότητα, να εκτεθεί με όρους φωτεινούς
στην προς τα έξω διαπραγμάτευση της ζωής.
